NHẬT BẢN ĐỨNG TRƯỚC THỜI KHẮC LỰA CHỌN SỞ HỮU VŨ KHÍ HẠT NHÂN

LS. Đặng Đình Mạnh

Trong bối cảnh địa chính trị Đông Á đang biến chuyển mạnh mẽ vào trong năm 2025, cuộc thảo luận về việc Nhật Bản sở hữu vũ khí hạt nhân không còn là một điều cấm kỵ tuyệt đối như trước. Những căng thẳng leo thang tại Biển Hoa Đông và nguy cơ xung đột tại eo biển Đài Loan đã đẩy Tokyo vào một tình thế lưỡng nan về an ninh chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Thật vậy, lịch sử và tâm thế quốc gia của Nhật Bản gắn liền với nỗi đau về vũ khí hạt nhân từ Hiroshima và Nagasaki. Suốt nhiều thập kỷ, Ba nguyên tắc phi hạt nhân (không sở hữu, không sản xuất và không cho phép đưa vũ khí hạt nhân vào lãnh thổ) đã trở thành “DNA” trong chính sách đối ngoại của Tokyo. 

Tuy nhiên, bước sang năm 2025, những “cơn địa chấn” chính trị tại khu vực đang buộc giới tinh hoa lãnh đạo Nhật Bản phải nhìn nhận lại thực tế phũ phàng: Liệu sức mạnh răn đe thông thường và “chiếc ô hạt nhân” của Mỹ có còn đủ để bảo vệ chủ quyền quốc gia?

Áp lực từ “Điểm nóng” Biển Hoa Đông và Đài Loan

Sự trỗi dậy mạnh mẽ về quân sự của Trung Quốc là nhân tố hàng đầu thúc đẩy sự thay đổi nhận thức tại Nhật Bản. Trên vùng Biển Hoa Đông, các cuộc tuần tra của tàu công vụ và máy bay Trung Quốc xung quanh quần đảo Senkaku (Điếu Ngư Đài) đã trở thành trạng thái “bình thường mới”. Tuy nhiên, chính vấn đề Đài Loan mới là động lực thúc đẩy thảo luận hạt nhân mạnh mẽ nhất.

Nữ Thủ tướng Nhật Bản, bà Sanae Takaichi gần đây đã đưa ra những tuyên bố cứng rắn, khẳng định rằng một cuộc tấn công vào Đài Loan sẽ tạo ra “tình huống đe dọa sự tồn vong” của Nhật Bản. Lập luận này không phải không có cơ sở:

• Vị trí chiến lược: Các đảo cực Nam của Nhật Bản chỉ cách Đài Loan hơn 100km. Nếu Đài Loan rơi vào tay đối thủ, các tuyến đường hàng hải huyết mạch cung cấp năng lượng cho Nhật Bản sẽ bị kiểm soát hoàn toàn.

• Sự thay đổi về tương quan lực lượng: Trung Quốc đang hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân với tốc độ chóng mặt, dự kiến sở hữu khoảng 1.000 đầu đạn vào năm 2030. Điều này làm xói mòn niềm tin vào khả năng răn đe của Mỹ, khi Washington có thể ngần ngại can thiệp vào một cuộc xung đột khu vực nếu phải đối mặt với rủi ro chiến tranh hạt nhân toàn diện.

Khả năng “Đột phá hạt nhân” – Từ lý thuyết đến thực tiễn

Nhật Bản thường được gọi là một “quốc gia hạt nhân tiềm ẩn” (nuclear latent state). Về mặt kỹ thuật, Nhật Bản sở hữu đầy đủ các thành tố để chế tạo vũ khí hạt nhân trong một thời gian ngắn nếu có quyết định chính trị như vậy, vì lẽ:

• Nguyên liệu: Nhật Bản có trữ lượng lớn plutonium tách rời từ chương trình điện hạt nhân dân sự, đủ để chế tạo hàng nghìn đầu đạn. Cơ sở tái chế tại Rokkasho là một minh chứng cho năng lực tự chủ chu kỳ nhiên liệu.

• Công nghệ tên lửa: Các tên lửa đẩy như dòng Epsilon của Cơ quan Vũ khí Không gian Nhật Bản (JAXA) có thể dễ dàng chuyển đổi thành tên lửa hành trình hoặc tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM).

• Năng lực khoa học: Trình độ vật lý hạt nhân và chế tạo máy chính xác của Nhật Bản thuộc hàng đầu thế giới. Nhiều chuyên gia ước tính Tokyo chỉ cần từ 6 tháng đến 2 năm để hiện thực hóa quả bom đầu tiên.

“Chia sẻ hạt nhân” – Một giải pháp trung gian?

Thay vì tự sở hữu, một bộ phận chính trị gia Nhật Bản, tiêu biểu là cố Thủ tướng Shinzo Abe và hiện nay là những người kế nhiệm cánh hữu, đã đề xuất mô hình “Chia sẻ hạt nhân” (nuclear sharing) tương tự như các quốc gia NATO (như Đức hay Ý).

Theo mô hình này, vũ khí hạt nhân của Mỹ sẽ được bố trí trên đất Nhật Bản, và trong trường hợp chiến tranh, Nhật Bản có thể tham gia vào việc ra quyết định hoặc vận chuyển vũ khí đó. Đây được xem là cách để tăng cường tính răn đe mà không vi phạm trực tiếp Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), dù nó sẽ phá vỡ “Ba nguyên tắc phi hạt nhân”.

Những rào cản và hệ quả

Mặc dù áp lực an ninh là rất lớn, con đường để Nhật Bản tiến tới vũ khí hạt nhân vẫn đầy rẫy chông gai:

• Phản ứng của công chúng: Dù lo ngại về Trung Quốc, phần lớn người dân Nhật Bản vẫn giữ lập trường phản đối vũ khí hạt nhân mạnh mẽ do di sản lịch sử. Bất kỳ chính phủ nào thúc đẩy điều này đều đối mặt với nguy cơ sụp đổ chính trị.

• Phản ứng của quốc tế: Trung Quốc và Triều Tiên chắc chắn sẽ coi đây là hành động khiêu khích nghiêm trọng, dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang không kiểm soát tại Đông Á. Ngay cả Mỹ cũng có thể không ủng hộ vì lo ngại mất kiểm soát đối với đồng minh và làm sụp đổ trật tự NPT toàn cầu.

• Sự răn đe hạt nhân là “con dao hai lưỡi”: Sở hữu vũ khí hạt nhân có thể biến Nhật Bản thành mục tiêu ưu tiên trong một cuộc tấn công phủ đầu của các cường quốc hạt nhân khác.

Dự đoán tương lai

Trong tương lai gần (2026-2030), ít có khả năng Nhật Bản sẽ công khai chế tạo vũ khí hạt nhân riêng. Tuy nhiên, chúng ta sẽ chứng kiến một sự chuyển dịch dần dần:

1. Gia tăng răn đe thông thường: Nhật Bản sẽ tiếp tục tăng ngân sách quốc phòng lên mức 2% GDP, tập trung vào tên lửa tầm xa và năng lực phản công.

2. Nâng cấp liên minh Mỹ – Nhật: Tokyo sẽ yêu cầu Washington đưa ra những cam kết cụ thể và minh bạch hơn về “răn đe mở rộng”, bao gồm cả việc cho phép tàu hạt nhân Mỹ cập cảng nhiều hơn.

3. Bình thường hóa thảo luận: Các cuộc thảo luận về vũ khí hạt nhân sẽ không còn là “điều cấm” trong nghị trường, nhằm gửi thông điệp răn đe tới Bắc Kinh và Bình Nhưỡng rằng Nhật Bản có sẵn “phương án cuối cùng”.

Lúc này, Nhật Bản đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Việc sở hữu vũ khí hạt nhân có thể mang lại cảm giác an ninh tạm thời, nhưng lại chứa đựng những rủi ro địa chính trị không thể lường trước. Thay vì vội vã “hạt nhân hóa”, Tokyo có thể sẽ chọn cách duy trì trạng thái “tiềm ẩn” – một lời cảnh báo thầm lặng nhưng đầy sức nặng rằng Nhật Bản đủ sức bảo vệ mình nếu các lằn ranh đỏ tại Biển Hoa Đông và Đài Loan bị vượt qua.

Viết từ Hoa Thịnh Đốn, ngày 29 Tháng Mười Hai 2025