CUỘC CHIẾN IRAN – PHÉP THỬ CHIẾN LƯỢC CỦA TRUNG CỘNG TRƯỚC BÀI TOÁN ĐÀI LOAN

Đặng Đình Mạnh

 

Cuộc chiến bắt đầu ngày 28/02/2026 khi Hoa Kỳ phối hợp với Israel tiến hành các đợt tấn công quân sự quy mô lớn vào Iran đã ngay lập tức làm rung chuyển trật tự an ninh tại khu vực Trung Đông. Nhưng nếu chỉ nhìn cuộc chiến này như một xung đột khu vực, công chúng sẽ bỏ lỡ ý nghĩa sâu xa hơn của nó trên bình diện thế giới.

Chắc chắn, trong phòng họp của các nhà hoạch định chiến lược tại Bắc Kinh, câu hỏi lớn không phải là số phận của Tehran. Điều họ quan tâm là cuộc chiến này sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc cạnh tranh quyền lực giữa Trung Cộng và Hoa Kỳ, đặc biệt là đối với bài toán Đài Loan và cán cân quân sự tại Biển Đông.

Thực tế, chiến tranh Iran đang trở thành một phép thử chiến lược đối với tham vọng của Trung Cộng. Nó buộc Bắc Kinh phải tính toán lại nhiều giả định quan trọng về sức mạnh, ý chí và khả năng phản ứng của Washington trong các cuộc khủng hoảng quốc tế.

Trung Đông: một cuộc chiến ở xa nhưng không hề xa

Về địa lý, Trung Đông tọa lạc tại một vị trí cách rất xa so với Trung Cộng. Nhưng về kinh tế và chiến lược, khu vực này lại gắn chặt với sự ổn định của nền kinh tế Trung Cộng.

Trung Cộng hiện là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, và phần lớn lượng dầu này đến từ vùng Vịnh Ba Tư. Một phần đáng kể trong đó đi qua eo biển Hormuz – tuyến đường biển chiến lược nối Trung Đông với các nền kinh tế châu Á.

Chỉ cần một cuộc chiến kéo dài tại Iran, giá năng lượng toàn cầu có thể tăng mạnh, khiến nền kinh tế Trung Cộng – vốn đang đối mặt với nhiều thách thức nội tại – chịu thêm áp lực. Nhưng năng lượng chỉ là một phần của câu chuyện. Iran còn là một đối tác chiến lược trong tham vọng địa chính trị của Trung Cộng.

Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh đã đầu tư hàng chục tỷ USD vào các dự án hạ tầng, năng lượng và giao thông tại Iran trong khuôn khổ sáng kiến Vành đai và Con đường. Tehran được xem như một mắt xích quan trọng trong tuyến kết nối lục địa Á – Âu.

Nếu Iran suy yếu hoặc rơi vào hỗn loạn kéo dài, một phần chiến lược địa kinh tế của Trung Cộng cũng bị tổn thương.

Một cú sốc đối với “Phe Trục chống phương Tây”

Trong thập niên qua, Trung Cộng, Iran và Nga thường được nhắc đến như một “tam giác chiến lược” đối trọng với phương Tây.

Ba quốc gia này không phải là đồng minh theo nghĩa quân sự truyền thống. Nhưng họ có những lợi ích chung:

• phản đối ảnh hưởng của Hoa Kỳ

• ủng hộ nguyên tắc “không can thiệp nội bộ”

• mong muốn xây dựng một trật tự thế giới đa cực

Cuộc chiến Iran đã đặt cấu trúc lỏng lẻo này trước một thử thách nghiêm trọng.

Nếu Trung Cộng hoặc Nga can thiệp quân sự để hỗ trợ Iran, nguy cơ leo thang thành một cuộc đối đầu trực tiếp với Hoa Kỳ sẽ rất lớn. Nhưng nếu họ đứng ngoài, Iran sẽ phải tự mình chống đỡ trước sức mạnh quân sự vượt trội của Mỹ và Israel.

Bắc Kinh, vì vậy đã chọn một chiến lược quen thuộc: lên án chiến tranh bằng lời nói, nhưng tránh mọi cam kết quân sự.

Đó là một cách tiếp cận thận trọng, nhưng cũng phơi bày một thực tế: khi khủng hoảng thực sự xảy ra, cái gọi là “trục chống phương Tây” không phải là một liên minh chiến đấu.

Điều Bắc Kinh đang quan sát ở cuộc chiến này

Đối với các nhà chiến lược Trung Cộng, cuộc chiến Iran giống như một phòng thí nghiệm chiến lược.

Họ đang quan sát ba yếu tố quan trọng.

Thứ nhất, tốc độ và quy mô triển khai lực lượng của Hoa Kỳ.
Việc Washington nhanh chóng điều động hải quân, không quân và các hệ thống hỗ trợ cho thấy năng lực tác chiến toàn cầu của Mỹ vẫn rất mạnh.

Thứ hai, khả năng phối hợp với đồng minh.
Sự phối hợp giữa Hoa Kỳ và Israel cho thấy hệ thống liên minh của Washington vẫn hoạt động hiệu quả.

Thứ ba, phản ứng của cộng đồng quốc tế.
Bắc Kinh đặc biệt chú ý xem các quốc gia khác phản ứng ra sao khi Mỹ sử dụng sức mạnh quân sự.

Tất cả những yếu tố này đều liên quan trực tiếp đến một câu hỏi lớn hơn nhiều: điều gì sẽ xảy ra nếu Trung Cộng hành động ở Đài Loan?

Đài Loan – điểm nóng thực sự

Trong toàn bộ hệ thống cạnh tranh chiến lược giữa Trung Cộng và Hoa Kỳ, vấn đề Đài Loan là điểm nóng nguy hiểm nhất.

Bắc Kinh xem hòn đảo này là một phần lãnh thổ không thể tách rời của mình. Trong khi đó, Hoa Kỳ và nhiều đồng minh xem việc bảo vệ Đài Loan là yếu tố quan trọng để duy trì cân bằng quyền lực ở châu Á.

Câu hỏi lớn đối với Trung Cộng là liệu Hoa Kỳ có thực sự sẵn sàng chiến đấu để bảo vệ Đài Loan hay không?

Cuộc chiến Iran phần nào giúp trả lời câu hỏi đó.

Nếu Washington sẵn sàng tiến hành một chiến dịch quân sự lớn để đối đầu với Iran – một quốc gia có khả năng gây bất ổn toàn khu vực – thì khả năng Mỹ hành động để bảo vệ Đài Loan không thể bị xem nhẹ.

Điều này buộc Trung Cộng phải thận trọng hơn trong các tính toán quân sự của mình.

Biển Đông – mặt trận thứ hai

Trong khi Đài Loan là điểm nóng chiến lược, Biển Đông lại là khu vực mà Trung Cộng đang từng bước củng cố quyền kiểm soát.

Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh đã xây dựng các căn cứ quân sự trên các đảo nhân tạo, triển khai radar, tên lửa và lực lượng hải quân để khẳng định các yêu sách lãnh thổ. Tuy nhiên, sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ và các đồng minh trong khu vực vẫn là một yếu tố răn đe quan trọng.

Nếu Washington phải tập trung nhiều nguồn lực vào Trung Đông, một số nhà chiến lược Trung Cộng có thể nhìn thấy cơ hội để gia tăng áp lực tại Biển Đông.

Những hành động như:

• mở rộng tuần tra quân sự

• áp đặt vùng kiểm soát mới

• gây sức ép với các nước Đông Nam Á

có thể trở nên hấp dẫn hơn trong bối cảnh Mỹ bị phân tán nguồn lực.

Tuy nhiên, đây cũng là một trò chơi nguy hiểm. Một bước đi sai lầm có thể dẫn đến đối đầu trực tiếp với Mỹ và các đồng minh.

Cái bẫy chiến lược

Nhìn bề ngoài, chiến tranh Iran có thể tạo ra cơ hội cho Trung Cộng. Nhưng thực tế, nó cũng có thể trở thành một cái bẫy chiến lược.

Nếu Trung Cộng tận dụng cuộc chiến để hành động quyết đoán ở Đài Loan hoặc Biển Đông, Washington có thể coi đó là một thách thức trực tiếp và phản ứng mạnh mẽ. Trong trường hợp đó, Bắc Kinh có thể phải đối mặt với hai cuộc khủng hoảng cùng lúc: một ở Trung Đông liên quan đến đối tác Iran, và một ở châu Á liên quan trực tiếp đến lợi ích cốt lõi của mình.

Đó là một kịch bản mà Trung Cộng chắc chắn muốn tránh.

Vì sao Bắc Kinh vẫn chọn kiên nhẫn

Một đặc điểm nổi bật trong chiến lược của Trung Cộng là tính kiên nhẫn dài hạn.

Trong khi nhiều cường quốc thường tìm kiếm chiến thắng nhanh chóng, Bắc Kinh thường theo đuổi chiến lược từng bước, kéo dài trong nhiều thập niên.

Cuộc chiến Iran vì vậy không phải là thời điểm để Trung Cộng hành động vội vàng. Thay vào đó, họ có thể chọn cách:

• quan sát diễn biến chiến tranh

• đánh giá phản ứng của Hoa Kỳ

• tiếp tục củng cố sức mạnh kinh tế và quân sự

Đối với Trung Cộng, thời gian thường được xem là một đồng minh.

Một cuộc chiến phản chiếu tương lai

Cuộc chiến Iran có thể không liên quan trực tiếp đến Đài Loan hay Biển Đông. Nhưng nó phản chiếu một câu hỏi lớn hơn về tương lai trật tự thế giới. Trong đó, liệu hệ thống quốc tế hiện nay – với Hoa Kỳ là cường quốc quân sự chủ đạo – có còn đủ sức duy trì trật tự toàn cầu? Hay thế giới đang tiến dần đến một giai đoạn cạnh tranh quyền lực khốc liệt giữa các cường quốc lớn?

Đối với Trung Cộng, câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ quyết định cách họ hành động trong nhiều thập niên tới.

Kết luận

Cuộc chiến Iran năm 2026 không chỉ là một xung đột khu vực. Nó là một phép thử chiến lược đối với Trung Cộng trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt với Hoa Kỳ.

Từ an ninh năng lượng, quan hệ với Iran, cho đến bài toán Đài Loan và Biển Đông, mọi yếu tố trong cuộc chiến này đều có tác động trực tiếp đến tính toán của Bắc Kinh. Nhưng điều quan trọng nhất là: Khi tên lửa rơi xuống Tehran, Trung Cộng không chỉ nhìn vào Iran. 

Thật ra, họ đang nhìn vào một câu hỏi lớn hơn nhiều, rằng liệu thời điểm để thách thức trật tự do Hoa Kỳ dẫn dắt đã đến hay chưa — hay họ vẫn phải tiếp tục chờ đợi.