GIỚI LUẬT SƯ VIỆT NAM TRƯỚC MỐI ĐE DỌA “TO BE, OR NOT TO BE”

Đặng Đình Mạnh

 

Tôi không ngờ đã phải trích dẫn câu độc thoại quen thuộc “To be, or not to be” (tức “Tồn tại hay không tồn tại”) từ nhân vật Hamlet [*] để nói về tình cảnh hiện nay của giới luật sư tại Việt Nam.

Thật vậy, hàng loạt động thái liên tiếp gần đây từ phía chế độ Cộng Sản trong nước đã cho thấy chủ trương loại bỏ định chế luật sư truyền thống ra khỏi đời sống xã hội Việt Nam đang dần dà bộc lộ rõ ràng hơn bao giờ hết.

– Trước hết, với việc ngăn cản khả năng trúng cử của luật sư vào Quốc hội khóa mới – một điều hầu như chưa từng có tiền lệ. 

– Tiếp đó, giao thẩm quyền cho Chủ tịch xã – cấp hành chính thấp nhất được tước chứng chỉ hành nghề luật sư, trong khi đối với lực lượng luật sư công lại đặt thẩm quyền ở cấp Bộ trưởng Bộ Tư pháp?!

– Không dừng lại ở đó, Bộ Chính trị đã chỉ đạo Quốc hội ban hành nghị quyết về việc hình thành định chế luật sư công với nguồn nhân sự từ bộ máy công quyền, theo đó, cũng đã loại bỏ khả năng luật sư truyền thống tham gia.

– Cuối cùng, đe dọa truy cứu trách nhiệm hình sự đối với luật sư nếu không tố giác thân chủ, bất chấp nghĩa vụ bảo mật và trung thành với khách hàng của luật sư.

Trước thách thức ấy, phản ứng của giới luật sư thời gian qua mang nhiều sắc thái: Có người chuẩn bị đơn từ kiến nghị, có người đã gửi đơn từ ấy đến Bộ Tư pháp, có người viết bài phân tích về tính hợp pháp và vai trò thiết yếu của luật sư trong một xã hội pháp quyền. Thậm chí, có người viện dẫn các công ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết để khẳng định vị trí không thể thay thế của nghề luật sư. Nhưng cũng có không ít người chỉ biết thở dài, nhìn lại hành trình dài phấn đấu của mình với cảm giác hụt hẫng và bất an.

Thú thật, khi quan sát những phản ứng ấy, ban đầu tôi không khỏi cảm thấy ái ngại và thất vọng. Nó tạo cảm giác về một tinh thần yếu ớt, quy hàng trước một sức ép quá lớn, thậm chí gần với sự buông xuôi. Nhưng rồi, khi nhớ lại chính quãng thời gian mình từng hành nghề trong nước, cũng từng đối diện với những giới hạn vô hình, những rủi ro luôn hiện hữu, cái cảm giác phải bước đi trên một lằn ranh mong manh giữa trách nhiệm nghề nghiệp, lương tâm và an toàn cá nhân – tôi không còn trách móc họ nữa. Thay vào đó là một sự thông cảm, và hơn hết là một nỗi chua xót, bẽ bàng.

Vấn đề ở đây cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn, rằng chế độ không phải không hiểu những lập luận pháp lý, những giá trị chính đáng, hợp pháp mà các luật sư đang viện dẫn, kể cả những Công ước quốc tế mà họ có nghĩa vụ tôn trọng. Họ hiểu rất rõ, thậm chí hiểu rõ hơn ai hết. 

Hiểu, nhưng điều đó không có nghĩa là họ sẽ hành xử dựa trên những nguyên tắc ấy. Những hành xử của chế độ lúc này không dựa trên bất kỳ giá trị chính đáng, hợp pháp nào cả, mà là dựa vào LÝ CỦA KẺ MẠNH, của kẻ đang nắm giữ quyền lực.

Cho nên, chúng ta thấy trước rằng mọi đơn từ kiến nghị, mọi bài viết phân tích, trích dẫn Công ước quốc tế của các luật sư… sẽ vô ích, chẳng đi đến đâu cả.

Chính vì vậy, có thể thấy trước rằng các đơn kiến nghị, các bài phân tích, hay việc viện dẫn công ước quốc tế… cho dù đúng về lý và chính đáng về đạo cũng sẽ vô ích, chẳng làm thay đổi được gì cả. Không phải vì chúng sai, mà vì các luật sư đang ở vào vị thế của kẻ phải thua mà thôi.

Lúc này, cũng không nên kỳ vọng gì vào các tổ chức đại diện nghề nghiệp như Liên đoàn Luật sư hay Ban Chủ nhiệm các Đoàn Luật sư nữa. Khi những ý tưởng vô lý đang còn trong giai đoạn dự thảo, những ý kiến phản biện còn không thể làm thay đổi, thì nay, khi chúng đã trở thành quy định có hiệu lực cưỡng chế, không gian phản biện chỉ còn là con số 0.

Nhưng điều đó không có nghĩa là mọi cánh cửa đều đã đóng. Vấn đề còn lại nằm ở chính giới luật sư. Mỗi cá nhân, nếu đứng riêng lẻ, có thể yếu ớt và dễ bị tổn thương – như một chiếc đũa đơn lẻ. Nhưng khi liên kết lại, họ là bó đũa, có thể tạo thành một lực lượng có tiếng nói và có sức nặng hơn rất nhiều.

Các luật sư cần nhớ rằng mình không đơn độc trước quyền lực. Đây là một lực lượng trí thức đáng kể, hơn 20 nghìn người, không chỉ đông về số lượng mà còn mạnh về tri thức. Một lực lượng như vậy không thể nói đến hai chữ “quy hàng” nếu chưa từng thực sự phản ứng trước những điều bất chính và bất hợp pháp.

Câu hỏi đặt ra không phải là “có nên làm hay không”, mà là liệu giới luật sư có đủ niềm tin và sự dũng cảm để đứng cùng nhau hay không. Bởi lẽ, đứng trước một lựa chọn mang tính sống còn của nghề nghiệp, mỗi người đều phải tự quyết định, hoặc đứng cùng nhau bảo vệ những giá trị cốt lõi của nghề nghiệp, của chính mình, hoặc quỳ gối quy hàng, chấp nhận thích nghi bằng cách từ bỏ dần chính những giá trị ấy để tồn tại.

Quy hàng, từ bỏ giá trị của mình để tồn tại, có lẽ chỉ còn là sự hít thở mang tính sinh học của cơ thể, chứ không còn là sự sống đúng nghĩa nữa.

Viết từ Hoa Thịnh Đốn, ngày 25/04/2026

[*] Nhân vật trong tác phẩm cùng tên của Shakespeare